Το ακούω συχνά για τα σημερινά παιδιά. Δεν διαβάζουν, δεν προσέχουν, βαριούνται, είναι όλη μέρα με ένα κινητό στο χέρι και, το χειρότερο απ’ όλα, δεν σέβονται ούτε το σχολείο ούτε τον δάσκαλο.
Εντάξει.
Πριν καταδικάσουμε όμως μια ολόκληρη γενιά, μήπως να θυμηθούμε λίγο και τα δικά μας;
Γιατί κι εμείς βαριόμασταν στο σχολείο. Και κοπάνα κάναμε και σκονάκια γράφαμε και το ρολόι κοιτούσαμε κάθε τρία λεπτά περιμένοντας να χτυπήσει επιτέλους το κουδούνι. Δεν θυμάμαι στα μαθητικά μου χρόνια να μπαίναμε Δευτέρα πρωί στην τάξη περιχαρείς επειδή σε λίγο θα κάναμε Άλγεβρα.
Η μνήμη έχει ένα ωραίο κουσούρι. Μεγαλώνοντας ξεχνάμε τι κάναμε εμείς και θυμόμαστε κυρίως τι έπρεπε να κάνουμε.
Οπότε όχι. Δεν ανακαλύφθηκε η βαρεμάρα στο σχολείο μαζί με τα κινητά και το TikTok.
Κάτι όμως πράγματι έχει αλλάξει, και πολύ μάλιστα.
Έχει αλλάξει ολόκληρος ο κόσμος έξω από την τάξη.
Σκεφτείτε ένα παιδί σήμερα. Από μια οθόνη λίγων εκατοστών μπορεί να δει ζωντανά τι συμβαίνει στην άλλη άκρη του πλανήτη. Μπορεί να περιηγηθεί εικονικά μέσα στο ανθρώπινο σώμα, να δει πώς λειτουργεί ένας κινητήρας, να παρακολουθήσει την εκτόξευση ενός πυραύλου, να ακούσει έναν καθηγητή πανεπιστημίου, να φτιάξει μουσική, βίντεο, προγράμματα, εικόνες. Μπορεί να ρωτήσει μια τεχνητή νοημοσύνη σχεδόν οτιδήποτε του κατέβει στο κεφάλι και να πάρει απάντηση εκείνη τη στιγμή.
Και ύστερα χτυπάει το κουδούνι.
Μπαίνει στην τάξη, κάθεται στο θρανίο, ανοίγει το βιβλίο στη σελίδα 67 και ακούει:
«Γράψτε».
Κάπου εδώ έχουμε ένα μικρό πρόβλημα.
Όχι επειδή το βιβλίο είναι κακό. Ούτε επειδή πρέπει κάθε μάθημα να γίνει βιντεοπαιχνίδι για να μη βαρεθούνε τα καμάρια μας.
Αλλά επειδή έχουμε παιδιά του 2026 και προσπαθούμε αρκετές φορές να τα εκπαιδεύσουμε με μια λογική που σχεδιάστηκε για έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια.
Και μετά απορούμε που δεν ενθουσιάζονται.
Το παράξενο είναι ότι αυτά τα ίδια παιδιά που «δεν θέλουν να μάθουν», όταν βρουν κάτι που τα ενδιαφέρει μπορούν να ψάχνουν τρεις ώρες χωρίς να τους το ζητήσει κανείς.
Έχω δει παιδιά που βαριούνται τη Φυσική να γνωρίζουν τα πάντα για αυτοκίνητα, κινητήρες, αεροπλάνα και πυραύλους.
Παιδιά που «δεν τα πάνε καλά με τους υπολογιστές» να λύνουν μόνα τους προβλήματα προγραμματισμού για να στήσουν ένα παιχνίδι.
Παιδιά που υποτίθεται ότι δεν μπορούν να συγκεντρωθούν, παιδιά με ταμπέλες να περνούν ώρες μαθαίνοντας κάτι επειδή απλώς τους τράβηξε το ενδιαφέρον και θέλουν να το μάθουν.
Άρα μήπως δεν βαρέθηκαν τη γνώση, μήπως βαρέθηκαν τον τρόπο που τους τη δίνουμε;
Για δεκαετίες το σχολείο είχε ένα τεράστιο πλεονέκτημα. Η γνώση βρισκόταν εκεί, ο δάσκαλος ήξερε, το παιδί δεν ήξερε. Το βιβλίο είχε την πληροφορία και ο μαθητής έπρεπε να τη μάθει.
Σήμερα αυτό έχει τελειώσει, ας το πάρουμε απόφαση.
Ο καθηγητής δεν μπορεί πια να έχει κύρος επειδή απλώς γνωρίζει κάτι που δεν γνωρίζει ο μαθητής. Το παιδί έχει στην τσέπη του πρόσβαση σε περισσότερες πληροφορίες απ’ όσες θα μπορούσαμε να διαβάσουμε όλοι μας σε δέκα ζωές.
Αυτό όμως, κατά τη γνώμη μου, δεν κάνει τον δάσκαλο λιγότερο απαραίτητο.
Τον κάνει περισσότερο.
Γιατί το δύσκολο σήμερα δεν είναι να βρεις την πληροφορία, αλλά να καταλάβεις ποια πληροφορία αξίζει.
Να ξεχωρίσεις το γεγονός από την παπάτζα. Τη γνώση από τη γνώμη. Την επιστήμη από τον κάθε απίθανο που έφτιαξε ένα βίντεο και μιλάει με τόση αυτοπεποίθηση ώστε στο τέλος αναρωτιέσαι μήπως πράγματι η Γη είναι επίπεδη και μας το κρύβουν.
Εκεί χρειάζεται ο δάσκαλος. Όχι ως ανθρώπινη Wikipedia αλλά ως άνθρωπος που θα μάθει στο παιδί να σκέφτεται.
Κι όμως εμείς συνεχίζουμε να ζητάμε πολλές φορές το αντίθετο’ να θυμάται.
Μάθε αυτό, αποστήθισε εκείνο, γράψε το στο διαγώνισμα, πάρε τον βαθμό, ξέχασέ το μετά από δύο εβδομάδες και προχωράμε στο επόμενο κεφάλαιο.
Έχουμε φτάσει μάλιστα στο παράδοξο να φοβόμαστε ότι τα παιδιά θα χρησιμοποιήσουν την τεχνητή νοημοσύνη για να βρουν τις απαντήσεις, ενώ ίσως θα έπρεπε πρώτα να αναρωτηθούμε αν εξακολουθούμε να τους κάνουμε τις σωστές ερωτήσεις.
Αν μια μηχανή μπορεί μέσα σε πέντε δευτερόλεπτα να απαντήσει τέλεια σε μια σχολική εργασία, το πρόβλημα δεν είναι η μηχανή, αλλά η ίδια η εργασία.
Δεν σημαίνει ότι πετάμε τα μαθηματικά, τη γλώσσα, την ιστορία και τη φυσική από το παράθυρο.
Το ακριβώς αντίθετο, τα χρειαζόμαστε περισσότερο.
Αλλά να καταλαβαίνει το παιδί γιατί τα μαθαίνει.
Να του δώσεις ένα πραγματικό πρόβλημα και να χρειαστεί μαθηματικά για να το λύσει. Να κάνει ένα πείραμα και να αποτύχει. Να ξαναδοκιμάσει να διαφωνήσει, να συνεργαστεί. Να μπεί στη διαδικασία να ψάξει μόνο του και μετά να υπερασπιστεί αυτό που βρήκε. Να λερώσει λίγο τα χέρια του, τέλος πάντων.
Γιατί μπορείς να βάλεις όσους διαδραστικούς πίνακες θέλεις σε μια αίθουσα, αλλά αν ο καθηγητής εξακολουθεί να μιλάει σαράντα λεπτά και οι μαθητές να αντιγράφουν, δεν εκσυγχρόνισες την εκπαίδευση, εβαλες απλώς στην πρίζα τον μαυροπίνακα.
Και υπάρχει κι ένας άλλος ελέφαντας μέσα στην τάξη.
Ο εκπαιδευτικός.
Ή μάλλον αυτό που κάναμε στον εκπαιδευτικό.
Γιατί εύκολα λέμε ότι τα παιδιά σήμερα δεν σέβονται τον δάσκαλο. Δεν είμαι καθόλου σίγουρος όμως ότι φταίνε τα παιδιά.
Από πού ακριβώς περιμένουμε να μάθουν αυτόν τον σεβασμό;
Από εμάς δεν τον μαθαίνουν;
Αν ο πατέρας επιστρέφει απ τη δουλειά και βρίζει τον εργοδότη, η μαμά από τη συνάντηση γονέων και πει μπροστά στο παιδί «άσε, βλάκας είναι αυτός ο καθηγητής», την άλλη μέρα τι περιμένουμε να συμβεί;
Να σηκωθεί το παιδί όρθιο μόλις μπει ο καθηγητής;
Εμείς πρώτοι ρίξαμε τον εκπαιδευτικό από το βάθρο του και μετά θυμώνουμε με τα παιδιά επειδή τον βρήκαν κάτω.
Και για να μην παρεξηγηθώ: καλά κάναμε και τελειώσαμε με τον δάσκαλο-φόβητρο.
Δεν νοσταλγώ ούτε τις βέργες ούτε το «σκάσε και γράφε» ούτε τον καθηγητή που μπορούσε να εξευτελίσει ένα παιδί μπροστά σε όλη την τάξη και κανείς να μη μιλήσει.
Αυτά δεν ήταν παιδεία. Ήταν κατάχρηση εξουσίας ντυμένη με γραβάτα.
Αλλά περάσαμε από τον αυταρχικό δάσκαλο στον δάσκαλο που πλέον φοβάται να κάνει ακόμη και παρατήρηση.
Βάζει χαμηλό βαθμό;
«Γιατί αδικήσατε το παιδί μου;»
Του κάνει παρατήρηση;
«Γιατί το στοχοποιείτε;»
Του ζητάει περισσότερη προσπάθεια;
«Το πιέζετε».
Λες και κάθε παιδί είναι ένας μικρός αλάνθαστος πάπας και πίσω του υπάρχει ένας γονιός έτοιμος να καταθέσει ένσταση.
Κάπου χάσαμε το μέτρο.
Ο εκπαιδευτικός πρέπει να ελέγχεται. Προφανώς. Πρέπει να επιμορφώνεται, να εξελίσσεται και να λογοδοτεί όταν συμπεριφέρεται άσχημα ή όταν δεν κάνει σωστά τη δουλειά του.
Αλλά πρέπει και να μπορεί να κάνει τη δουλειά του.
Και δουλειά του δασκάλου δεν είναι να είναι αρεστός, είναι και να βάζει όρια.
Να πει «αυτό δεν είναι αρκετό», να απαιτήσει προσπάθεια.
Να αφήσει ένα παιδί να αποτύχει σε κάτι μικρό ώστε να μάθει να σηκώνεται πριν έρθει η ζωή και του δώσει την πρώτη πραγματικά μεγάλη σφαλιάρα.
Γιατί κι αυτό εκπαίδευση είναι.
Ίσως μάλιστα από τις σημαντικότερες.
Η αυθεντία του εκπαιδευτικού δεν χρειάζεται λοιπόν να επιστρέψει με τη μορφή φόβου, χρειάζεται να επιστρέψει με τη μορφή κύρους.
Και το κύρος δεν χαρίζεται. Ούτε στον καθηγητή ούτε στον γονιό ούτε σε κανέναν.
Κερδίζεται.
Με γνώση, συνέπεια, δικαιοσύνη και χαρακτήρα.
Αλλά για να το κερδίσει ο εκπαιδευτικός πρέπει πρώτα εμείς οι υπόλοιποι να του επιτρέψουμε να είναι εκπαιδευτικός και όχι υπάλληλος εξυπηρέτησης πολιτών, baby siter και κυτίο παραπόνων.
Και κάπως έτσι φτάνουμε στην περίφημη συζήτηση για τα «σημερινά παιδιά».
Εγώ δεν πιστεύω ότι χάλασαν τα παιδιά.
Ούτε πιστεύω ότι οι προηγούμενες γενιές αποτελούμασταν από μικρούς Αϊνστάιν που διάβαζαν Παπαδιαμάντη στο διάλειμμα.
Τα παιδιά είναι παιδιά. Θέλουν να παίξουν, βαριούνται, ερωτεύονται, κάνουν βλακείες, αμφισβητούν και κυρίως δοκιμάζουν τα όρια των μεγάλων. Θέλουν να μάθουν ό,τι τα ενδιαφέρει και θεωρούν χάσιμο χρόνου οτιδήποτε δεν καταλαβαίνουν σε τι τους χρησιμεύει.
Πάντα έτσι ήταν.
Μόνο που σήμερα ζουν μέσα σε έναν κόσμο που τρέχει με χίλια, και εμείς τους ζητάμε κάθε πρωί να μπαίνουν σε ένα σύστημα που σε πολλά σημεία εξακολουθεί να κινείται με την ταχύτητα άλλης εποχής.
Ίσως λοιπόν, αντί να ρωτάμε συνέχεια τι συμβαίνει με τα παιδιά, να κάνουμε μια πιο άβολη ερώτηση.
Τι συμβαίνει με εμάς;
Αν μας έδιναν σήμερα ένα λευκό χαρτί και μας έλεγαν: «Ξεχάστε ό,τι υπάρχει. Σχεδιάστε από την αρχή ένα σχολείο για ένα παιδί που θα ενηλικιωθεί το 2035 και θα εργαστεί μέχρι το 2070», θα σχεδιάζαμε πραγματικά αυτό που έχουμε;
Θα βάζαμε είκοσι πέντε παιδιά ίδιας ηλικίας σε μια αίθουσα, έναν άνθρωπο μπροστά, ένα βιβλίο, ένα κουδούνι κάθε σαράντα πέντε λεπτά και στο τέλος ένα διαγώνισμα για να δούμε ποιος θυμήθηκε καλύτερα όσα του είπαμε;
Δεν ξέρω, αλλά πολύ αμφιβάλλω.
Και ίσως αυτή να είναι τελικά όλη η συζήτηση.
Δεν χρειάζεται να κάνουμε το σχολείο πιο εύκολο, ούτε να χαϊδεύουμε τα παιδιά, ούτε να βάλουμε μία οθόνη μπροστά τους και να βαφτίσουμε την οθόνη «καινοτομία».
Χρειάζεται να κάνουμε το σχολείο πιο απαιτητικό εκεί που πραγματικά αξίζει να είναι απαιτητικό. Στη σκέψη, στην κρίση, στη δημιουργία, την προσπάθεια, τη συνεργασία, την ευθύνη.
Και παράλληλα να ξαναδώσουμε στον εκπαιδευτικό τον χώρο και το κύρος που χρειάζεται για να κάνει αυτή τη δουλειά.
Γιατί στο τέλος το σχολείο δεν είναι τα κτίρια, οι πίνακες, τα βιβλία ή τα τάμπλετ. Είναι δύο άνθρωποι, δύο οντότητες που ο ένας ξέρει λίγο περισσότερο για τον κόσμο και ο άλλος τώρα αρχίζει να τον ανακαλύπτει.
Και η μαγεία συμβαίνει όταν ο πρώτος καταφέρει να κάνει τον δεύτερο να θέλει να μάθει.
Αυτό ήταν πάντα το σχολείο.
Και αυτό, ευτυχώς, δεν έχει παλιώσει καθόλου.
Καλή σχολική Χρονιά!
Γκανιάτσας Περικλής
