Υπάρχει μια παλιά πεποίθηση ότι η γνώση σώζει. Ότι όσο περισσότερο μαθαίνει ο άνθρωπος, όσο περισσότερο εξελίσσεται η επιστήμη και η τεχνολογία, τόσο περισσότερο απομακρύνεται από τα λάθη του παρελθόντος. Αν αυτό ήταν αλήθεια, τότε ο 21ος αιώνας θα έπρεπε να είναι η πιο λογική εποχή στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Κι όμως, δεν είναι.
Ποτέ άλλοτε ο άνθρωπος δεν είχε πρόσβαση σε τόση πληροφορία. Ποτέ άλλοτε δεν είχε στη διάθεσή του τόσα εργαλεία για να κατανοήσει τον κόσμο. Και ποτέ άλλοτε δεν φαινόταν τόσο πρόθυμος να αγνοήσει όλα όσα γνωρίζει.
Η εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης αναζωπύρωσε έναν παλιό φόβο. Πολλοί αναρωτιούνται αν οι μηχανές θα γίνουν κάποτε πιο έξυπνες από εμάς. Αν θα πάρουν αποφάσεις καλύτερες από τις δικές μας. Αν θα μας αντικαταστήσουν.
Η ανησυχία αυτή μοιάζει εύλογη. Ίσως όμως να κρύβει μια δόση ειρωνείας.
Διότι ενώ συζητούμε για τους κινδύνους μιας νοημοσύνης που δημιουργήσαμε, παραβλέπουμε συχνά έναν αντίπαλο που μας συνοδεύει από την αυγή της ιστορίας: την ανθρώπινη ηλιθιότητα.
Η λέξη ακούγεται σκληρή. Ίσως και προσβλητική. Όμως δεν αναφέρομαι στην έλλειψη μόρφωσης ούτε στην περιορισμένη ευφυΐα. Η ανθρώπινη ηλιθιότητα είναι κάτι βαθύτερο. Είναι η επίμονη άρνηση να δεις αυτό που βρίσκεται μπροστά στα μάτια σου. Είναι η πεποίθηση ότι έχεις πάντα δίκιο, ακόμη και όταν η πραγματικότητα φωνάζει το αντίθετο.
Η ιστορία δεν προχώρησε μόνο χάρη στις μεγάλες ιδέες. Διαμορφώθηκε εξίσου από μεγάλα λάθη. Από ηγέτες που πίστεψαν ότι ήταν αλάνθαστοι. Από κοινωνίες που προτίμησαν τον φανατισμό από τη λογική. Από ανθρώπους που αρνήθηκαν να ακούσουν εκείνους που γνώριζαν περισσότερα.
Σχεδόν κάθε μεγάλη καταστροφή είχε προηγηθεί από προειδοποιήσεις. Κάποιος είχε δει τον κίνδυνο. Κάποιος είχε εξηγήσει τι επρόκειτο να συμβεί. Κάποιος είχε χτυπήσει το καμπανάκι.
Αλλά η ιστορία έχει αποδείξει ότι ο άνθρωπος δεν ακούει πάντα εκείνον που έχει δίκιο. Συχνά ακούει εκείνον που του λέει αυτό που θέλει να ακούσει.
Εδώ ακριβώς αρχίζει η σύγκριση με την τεχνητή νοημοσύνη.
Μια μηχανή μπορεί να κάνει λάθη. Μπορεί να βασιστεί σε ελλιπή δεδομένα. Μπορεί να οδηγηθεί σε λανθασμένα συμπεράσματα. Όμως, όταν αποδειχθεί το λάθος της, δεν νιώθει προσβολή. Δεν θίγεται ο εγωισμός της. Δεν κατασκευάζει δικαιολογίες. Απλώς αναπροσαρμόζει το μοντέλο της.
Ο άνθρωπος, αντίθετα, είναι ικανός να υπερασπίζεται ένα λάθος επί δεκαετίες μόνο και μόνο επειδή κάποτε το υποστήριξε δημόσια.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν φοβάται να αλλάξει γνώμη.
Ο άνθρωπος συχνά το θεωρεί ήττα.
Ίσως γι’ αυτό η ανθρώπινη ηλιθιότητα αποδεικνύεται τόσο ανθεκτική. Δεν γεννιέται από την άγνοια αλλά από την αλαζονεία. Από την πεποίθηση ότι η προσωπική βεβαιότητα αξίζει περισσότερο από τα γεγονότα.
Και τα γεγονότα, δυστυχώς, δεν ήταν ποτέ ιδιαίτερα δημοφιλή.
Στις μέρες μας μπορεί κανείς να βρει μέσα σε λίγα λεπτά περισσότερη γνώση απ’ όση είχε στη διάθεσή του ένας πανεπιστημιακός του 19ου αιώνα σε ολόκληρη τη ζωή του. Παρ’ όλα αυτά, η διάδοση της γνώσης δεν συνοδεύτηκε πάντα από διάδοση της κρίσης.
Το διαδίκτυο έδωσε βήμα στους ειδικούς. Έδωσε όμως βήμα και στους ανειδίκευτους. Και πολλές φορές οι δεύτεροι αποδείχθηκαν πιο πειστικοί από τους πρώτους.
Η τεχνολογία κατάφερε να ενώσει δισεκατομμύρια ανθρώπους.
Δεν κατάφερε, όμως, να τους κάνει σοφότερους.
Ίσως επειδή η σοφία δεν είναι θέμα πληροφορίας. Είναι θέμα χαρακτήρα. Προϋποθέτει αμφιβολία, αυτογνωσία και την ταπεινότητα να αποδεχθείς ότι μπορεί να κάνεις λάθος.
Ακριβώς εκεί βρίσκεται η μεγάλη αδυναμία του ανθρώπου.
Και η μεγάλη του ελπίδα.
Διότι ο ίδιος άνθρωπος που επιμένει πεισματικά στο λάθος του είναι και ο μόνος που μπορεί να το αναγνωρίσει και να το διορθώσει. Η ίδια ανθρωπότητα που δημιούργησε πολέμους, ολοκληρωτισμούς και καταστροφές δημιούργησε επίσης τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την επιστήμη και την ιατρική.
Οι φόβοι για την κυριαρχία των μηχανών είναι θεμιτοί. Όμως ίσως να κρύβουν μια βαθύτερη αλήθεια: πολλές φορές φοβόμαστε τις μηχανές επειδή βλέπουμε σε αυτές έναν καθρέφτη των δικών μας αδυναμιών.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν έχει εγωισμό, φανατισμό, ζήλια ή προσωπικά συμφέροντα. Αυτά είναι αποκλειστικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Και είναι ακριβώς αυτά που βρίσκονται πίσω από τις περισσότερες τραγωδίες της ιστορίας.
Ίσως λοιπόν η μάχη του μέλλοντος να μην είναι «Άνθρωπος εναντίον Μηχανής». Ίσως να είναι κάτι πολύ πιο παλιό και πολύ πιο δύσκολο: η μάχη του ανθρώπου εναντίον των χειρότερων πλευρών του εαυτού του.
Και αν η ιστορία μάς διδάσκει κάτι, είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να εξελίσσεται εκθετικά. Η ανθρώπινη ηλιθιότητα, δυστυχώς, αποδεικνύεται διαχρονική, ανθεκτική και αξιοθαύμαστα δημιουργική.
Η ιστορία του ανθρώπου είναι μια συνεχής σύγκρουση ανάμεσα στη λογική και στην ανοησία. Ανάμεσα στη γνώση και στην αυταπάτη. Ανάμεσα στην περιέργεια και στον δογματισμό.
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι απλώς το νεότερο κεφάλαιο αυτής της ιστορίας.
Δεν αποτελεί τον εχθρό μας. Είναι ένας καθρέφτης. Και ίσως γι’ αυτό προκαλεί τόσο έντονη αμηχανία. Γιατί μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε αν το μεγαλύτερο πρόβλημα του μέλλοντος θα είναι πράγματι οι μηχανές που μαθαίνουν ή οι άνθρωποι που αρνούνται να μάθουν.
Η απάντηση δεν βρίσκεται στους αλγορίθμους ούτε στα κέντρα δεδομένων. Βρίσκεται εκεί όπου βρισκόταν πάντοτε: μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο.
Γιατί στο τέλος της ημέρας, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γίνει εξυπνότερη από εμάς.
Η ανθρώπινη ηλιθιότητα, όμως, εξακολουθεί να έχει το πλεονέκτημα της απεριόριστης φαντασίας.
Δημήτριος Σιλιόγκας MSc MBA
Αναλυτής Πληροφοριακών Συστημάτων
