Πολλές φορές, η ιστορία ενός τόπου είναι μια μακρά διαδρομή μέσα από διαφορετικά ονόματα, μικρούς οικισμούς, μετακινήσεις πληθυσμών και διοικητικές μεταβολές. Ένας τέτοιος τόπος είναι και η σημερινή Κρανιά Πρέβεζας, η ιστορία της οποίας μας οδηγεί αρκετούς αιώνες πίσω, στις παλαιότερες και πλέον ερειπωμένες εγκαταστάσεις του Βολετσίου και του Σκρεβένικου.
Για να αναζητήσουμε αυτή την ιστορική συνέχεια έχουμε στη διάθεσή μας μια ιδιαίτερα σημαντική πηγή: τα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα, τα οποία βρίσκονται φυλαγμένα πλέον στην Κωνσταντινούπολη. Φέτος απέκτησα εκείνα που αναφέρονται στα παραπάνω χωριά, μέσα από την βοήθεια του φίλου και ιστορικού μελετητή κ. Φώτη Βράκα, ο οποίος με οδήγησε στον μελετητή και συγγραφέα κ. Γεώργιο Καλαβέσιο, ο οποίος εντόπισε, μετάφρασε και μου έστειλε αυτά τα αρχεία, τους οποίους ευχαριστώ θερμότατα. Τις ειλικρινείς ευχαριστίες μου επίσης στον καθηγητή Ιστορίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων κ. Γεώργιο Λιακόπουλο, ο οποίος αφιέρωσε τον πολύτιμο χρόνο του για μια δεύτερη ανάγνωση των αρχείων και στον Michael Stork που με οδήγησε στον προαναφερθέντα, καθώς και γενικά για την συμβολή του στην ανάδειξη του Βολετσίου και στην μελέτη της ιστορία της Κρανιάς και της ευρύτερης περιοχής.
Τα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα κατέγραφαν τις φορολογήσιμες πληθυσμιακές μονάδες: εστίες/νοικοκυριά, άγαμους και χήρες, και κατόπιν αναλυτικά τις φοροπροσόδους κάθε οικισμού που συγκέντρωναν οι τιμαριώτες σπαχήδες. Για τον σημερινό ιστορικό και ερευνητή, όμως, αποτελούν κάτι πολύ περισσότερο. Μέσα στις σελίδες τους συναντούμε οικισμούς, ανθρώπους, οικογένειες, πατρωνυμικά, καλλιέργειες, ζώα και οικονομικές δραστηριότητες. Έτσι, ένα διοικητικό έγγραφο μετατρέπεται σε μια εξαιρετικά πολύτιμη πηγή για την κοινωνική και δημογραφική ιστορία ενός τόπου. Στην περίπτωση της περιοχής της Κρανιάς, τα κατάστιχα αναφέρουν όλα τα παραπάνω και επιπλέον μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε τον τρόπο με τον οποίο διαφορετικοί οικισμοί εμφανίζονται, συνδέονται και τελικά καταγράφονται μαζί.
Τα χωριά Βολέτσι και Σκρεβένικο βρίσκονται βόρεια και νότια, αντίστοιχα, από το σημερινό χωριό της Κρανιάς Πρέβεζας και όπως όλα δείχνουν δεν καταστράφηκαν ούτε από βυζαντινά στρατεύματα, ούτε από βουλγαρικές ή αλβανικές επιδρομές κατά τον 11ο – 13ο αιώνα, όπως κάποιοι γράφουν. Ούτε η ύπαρξη της Κρανιάς, ως οργανωμένο χωριό, ξεκινάει από το 1650-1800, αλλά αρκετά παλαιότερα! Η ονομασία Βολέτσι ή Βολίτσι εκτιμώ ότι προέρχεται από την σλαβική λέξη volci (βόλτσι) που σημαίνει λύκοι, άρα θα το ερμηνεύαμε ως λυκότοπο. Η ονομασία Κρανιά από το ομώνυμο δέντρο και το Σκρεβένικο πιθανόν από επίσης σλαβικής προέλευσης λέξη skrovnik (σκρόβνικ) που σημαίνει κρησφύγετο. Όποιος γνωρίζει καλά την περιοχή, εύκολα αντιλαμβάνεται ότι αυτά τα ονόματα ταιριάζουν και δεν δόθηκαν τυχαία.
Σε αυτό το άρθρο δεν είναι εφικτό να παραθέσω όλα τα στοιχεία που έχω συλλέξει σχετικά με αυτά τα χωριά. Δεσμεύομαι να το κάνω σε μια μελλοντική εκτενέστερη και πιο ακαδημαϊκή δημοσίευση της έρευνας.
Στα κατάστιχα που αφορούν την περιοχή μας, το όνομα Βολέτσι (Volçi) εμφανίζεται σε όλες τις απογραφές του 16ου αιώνα (1514, 1520, 1535-37, 1564, 1579, 1583), στην απογραφή του 1645 και (με ελάχιστα νοικοκυριά) στην απογραφή του 1676 και 1688. Στις καταγραφές αναφέρεται: Χωριό Βολέτσι, ανήκει στους Ρωγούς. Το Σκρεβένικο και η Κρανιά εμφανίζονται δίπλα στο Βολέτσι, ως συνοικισμοί του (μαχαλάδες). Το πιο ενδιαφέρον είναι λοιπόν ότι οι συγκεκριμένοι τρεις οικισμοί αποτελούν ένα ενιαίο απογραφικό σύνολο, με το Βολέτσι να αποτελεί τον κυρίως οικισμό και η Κρανιά και το Σκρεβένικο τους συνοικισμούς του, οι οποίοι έχουν άμεση σχέση με αυτό, ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του 16ου αιώνα και φαίνεται να συνδέονται άμεσα με συγγενικές σχέσεις οι κάτοικοι μεταξύ τους. Συμπεραίνουμε ασφαλώς λοιπόν, ότι τα χωριά αυτά όχι μόνο δεν έχουν καταστραφεί ή εξαφανιστεί, αλλά υπάρχουν και αναπτύσσονται από το 1520 έως το 1645, με μόνιμα συγκεντρωμένο, χριστιανικό πληθυσμό, ο οποίος φορολογείται. Ο πληθυσμός δεν μπορεί να υπολογιστεί με ασφάλεια, αλλά οι μελετητές των οθωμανικών καταστιχώσεων, προτείνουν κάποιους αριθμούς ανθρώπων που διαβιούσαν υπό την ίδια στέγη, περί τους 3,5-7, ενώ το 1645 σε ένα πιο διευρυμένο σχήμα οικογένειας – φατριάς, υπολογίζονται περί τους 6-10.
Πιο συγκεκριμένα, αναφέρω συνοπτικά τα κατάστιχα και κάποια στοιχεία για τα χωριά:
Έτος 1535-37 : Βολέτσι μαζί με Κρανιά και Σκρεβένικο – Συνολικά 43 εστίες, 7 άγαμοι, 5 χήρες, φοροπρόσοδος 5.515 akçe=ακτσέδες, άσπρα
ΤΤ350, έτους 1564/1565: (Karye-i Voleçi ’tâbi‘-I Roğoz ‘An Hasshâ’-i Hazret-i Muhammed Paşa). Χωριό Βολέτσι, ανήκει στους Ρωγούς. Εκ των χασίων του αξιοτίμου Μουχάμεντ Πασά.
Στο Βολέτσι καταγράφονται 20 εστίες και 6 άγαμοι, στη συνοικία Κρανιάς και Σκρεβένικου 20 εστίες και 15 άγαμοι. Συνολικά 40 νοικοκυριά και 21 άγαμοι. Ένας καλλιεργήσιμος αγρός (μεταφρ.) Σούστιανη ή Σέρστιανη ή Σερζιανά με φόρο σίτου και σμιγαδιού. Ακόμη οι εξής φόροι: Σπέντζα 1.575, σανού, σίτου, σμιγαδιού, μούστου, ορνίθων, φρούτων, ελαιολάδου και φόρο εγκληματιών – προστασίας – προστίμων εγκλημάτων – νύφης:. Συνολική φοροπρόσοδος 4.000.
TT 586 έτους 1579: 79 εστίες (νοικοκυριά συν άγαμους)
TK GM 203, έτους 1583: (Hasshâ’-I Düstûr Ekrem Hizir Bin Vezir-i A’‘Zam. Karye-I Voleçi tâbi‘-i Roğoz. Mahalle-i Krana Iskrevenik tâbi‘-i m(ezbûr)). Χάσια του Βεζίρη Εκρέμ Χιζίρ, γιού του Μεγάλου Βεζύρη. Χωριό Βολέτσι, ανήκει στους Ρωγούς. Συνοικία Κρανιάς και Σκρεβενίκου, ανήκει στο προαναφερόμενο.
Στο Βολέτσι 49 νοικοκυριά και σε Κρανιά/Σκρεβένικο 34. Συνολικά 40 οικογένειες και 43 άγαμοι. Καλλιεργήσιμος αγρός Σέρστιανη. Φόροι: Σπέντζα 2.075, σανού, σίτου, σμιγαδιού, μούστου, ορνίθων, φρούτων, ελιών, πρινοκοκκίου, χοίρων, κυψελών, λαχανοκήπων και φόρο εγκληματιών – νύφης – προστασίας χωραφιών- κτηματολογίου:. Συνολική φοροπρόσοδος 3.000.
MAD561, έτους 1645: Βολέτσι μαζί με Σκρεβενίκο και Κρανιά (Karye-I Voleçi Maa Iskrevenik Ve Krana). Εμφανίζονται συνολικά 40 νοικοκυριά. Καλλιεργήσιμος αγρός Σέρστιανη
Έτους 1676 και 1688: KARYE VELİÇE (Χωριό Βολέτσι) – 3 φορολογικές μονάδες.
Παρατηρούμε ότι το 1676 και 1688 κατοικούνε μόνο 3 οικογένειες στο Βολέτσι και συμπεραίνουμε εύκολα πως έχει ερημώσει για κάποιον λόγο. Δεν βρίσκουμε όμως ούτε την Κρανιά ούτε το Σκρεβένικο.
Η αξία των καταστίχων γίνεται αυξάνεται, όταν εξετάζουμε τα ονόματα. Στις καταγραφές του 1564 και 1583 συναντούμε πολλά οικογενειακά ονόματα, όπως π.χ. Αρφανός, Βαλμάς, Βέσης, Βιλάτος, Βοδινός, Βοντιάς- Βοντέσης Βρέλης, Βρεττός, Γιάκουμος, Γκίκας, Γκίνης, Γκουσίλας, Ζιάκος, Ζώγας, Καλόγερος, Καρώνης, Κοσμάς, Κυνηγός, Κοβάνης, Κούρας, Καβάσιλας, Λαγούτης, Μούντζης, Μπόλας, Μποριμίρης, Μπούρος, Μπουντούνης, Μπένος, Ντεμίσης, Νίκας, Παπάς, Παπαδιάς, Πλέσας, Ροζιάνης, Σάκος, Τσουρδής, Χαλκιάς, Ξένος. Αυτό μας δείχνει ότι η κοινωνία αποτελείται από οικογενειακές και συγγενικές ομάδες, οι οποίες μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για μια πολύ βαθύτερη γενεαλογική έρευνα. Οι άνθρωποι που καταγράφονται το 1645 έχουν κάποια διαφορετικά ονόματα και πατρωνυμικά σχετικά με εκείνα των απογραφών του προηγούμενου αιώνα, μεταξύ των οποίων: Σίμος Γκόρος, Δρέλλος, Γιάννης Ρίζος, Δήμος Κώστα, Γιάννης Περδίκης, Δήμος Γιάννη, Νικόλας Θοδωρή, Νίκος Ρίζος, Γιάννης Πολίτης, Σταμάτης Πέτρου, Γιάννης Μανώλη, Κώστας Αμπελάς, Γιώργος Τσουκαλάς, Παναγιώτης Μάρκου, Χρήστος Ανδρέα, Γιάννης Χρήστου, Δήμος Παύλου, Παύλος Δούκας κα.
Τα κατάστιχα δεν καταγράφουν μόνο ανθρώπους. Καταγράφουν και την οικονομική ζωή. Στην καταγραφή εμφανίζονται φόροι που σχετίζονται με: σιτάρι, σμιγάδι, μούστο, φρούτα, ελιές και ελαιόλαδο, πρινοκόκκι, χοίρους, κυψέλες, λαχανόκηπους, όρνιθες, καθώς και άλλες φορολογικές επιβαρύνσεις. Αυτό μας φανερώνει ότι οι κάτοικοι δεν ζούσαν από μία μόνο δραστηριότητα. Η οικονομία τους περιλάμβανε γεωργία, αμπελουργία, ελαιοκαλλιέργεια, κτηνοτροφία και άλλες αγροτικές δραστηριότητες.
Το μεγάλο ερώτημα παραμένει: Πότε και πώς μετατοπίστηκε το κέντρο της κατοίκησης από τους παλαιότερους οικισμούς στη σημερινή Κρανιά;
Τα κατάστιχα δεν αρκούν από μόνα τους για να δώσουν οριστική απάντηση. Μας αποδεικνύουν ότι τα τρία τοπωνύμια αποτελούσαν ήδη ιστορικά συνδεδεμένο οικιστικό και φορολογικό χώρο. Με τα συγκεκριμένα έγγραφα, δεν γίνεται να ισχυριστούμε ότι πολλοί ή λίγοι από τους σημερινούς κατοίκους της Κρανιάς είναι κατευθείαν απόγονοι συγκεκριμένων προσώπων του 1520-1645. Αυτό απαιτεί επιπλέον πηγές. Και ακριβώς εκεί βρίσκεται το επόμενο μεγάλο ερευνητικό βήμα. Επίσης γνωρίζουμε ότι πολλές οικογένειες της σημερινής Κρανιάς εγκαταστάθηκαν στο χωριό μετά το 1800.
Το χωριό Βολέτσι, λέγεται, σύμφωνα με την παράδοση που διασώθηκε μέσα από προφορικές μαρτυρίες, ότι καταστράφηκε από τους Οθωμανούς, όταν οι κάτοικοί του ξεσηκώθηκαν, λόγω της μεγάλης φορολόγησής τους. Δεν ξέρω εάν μπορώ να υιοθετήσω αυτή την θεωρία, αλλά πιστεύω ότι υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις πως κάτι τέτοιο είναι πιθανό να συνέβη γύρω στα 1650 με 1675.
Η σημερινή Κρανιά αποκτά έτσι ένα πολύ βαθύτερο ιστορικό υπόβαθρο. Το όνομα της Κρανιάς δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται αποκομμένο από τις παλαιότερες ονομασίες και εγκαταστάσεις της περιοχής. Το Βολέτσι, το Σκρεβένικο και η Κρανιά αποτελούν τρία σημαντικά τοπωνύμια ενός ιστορικού τοπίου το οποίο μπορούμε πλέον να προσεγγίσουμε όχι μόνο μέσα από την τοπική παράδοση αλλά και μέσα από πρωτογενείς γραπτές πηγές. Και αυτό είναι το σημαντικότερο. Για πρώτη φορά μπορούμε να περάσουμε από την παράδοση στην τεκμηρίωση. Τα οθωμανικά κατάστιχα μας επιτρέπουν να κοιτάξουμε πίσω από το σημερινό τοπίο. Η ιστορία της Κρανιάς βρίσκεται ανάμεσα στις γραμμές πολλών καταστίχων, στα παλιά τοπωνύμια, στα οικογενειακά ονόματα, στα ερείπια των παλαιών οικισμών και στη μνήμη των ανθρώπων. Η ιστορική έρευνα μπορεί πραγματικά να φέρει στο φως πολλά κρυμμένα γεγονότα.
